Ianya tidak semudah “ya sah” atau “tidak sah” : Negeri Sembilan ada dua lapis kuasa

Isu sama ada Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan boleh “dipecat” melalui persetujuan Undang Yang Empat sering menimbulkan kekeliruan dalam kalangan masyarakat kerana ia melibatkan gabungan antara adat tradisional dan kerangka perlembagaan moden negeri. Dalam sistem Adat Perpatih, Undang Yang Empat iaitu Undang Jelebu, Undang Johol, Undang Rembau dan Undang Sungai Ujong mempunyai kedudukan penting sebagai pemilih Yang di-Pertuan Besar melalui konsep muafakat. Namun begitu, kuasa mereka perlu difahami dalam konteks yang lebih luas dan tidak terpisah daripada struktur perlembagaan negeri.

Ianya tidak semudah “ya sah” atau “tidak sah”, kerana dalam sistem Negeri Sembilan ada dua lapis kuasa yang mesti dipertimbangkan: adat dan perlembagaan negeri.

Secara asasnya, Undang Yang Empat memang mempunyai peranan utama dalam proses pelantikan Yang di-Pertuan Besar. Mereka bertanggungjawab memilih dan mengangkat seorang putera daripada keturunan diraja yang layak untuk ditabalkan sebagai pemerintah negeri. Namun selepas seseorang itu dimasyhurkan sebagai Yang di-Pertuan Besar, kedudukannya berubah daripada sekadar calon pilihan adat kepada institusi raja yang diiktiraf secara rasmi di bawah Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan serta sistem perlembagaan negeri.

Secara teori adat, jika Undang Yang Empat mencapai kata sepakat, mereka mempunyai pengaruh besar dalam menentukan kedudukan raja. Namun begitu, apabila seseorang itu telah ditabalkan sebagai Yang di-Pertuan Besar, kedudukannya tidak lagi hanya tertakluk kepada adat semata-mata.

Dalam konteks ini, sebarang tindakan untuk “memecat” Yang di-Pertuan Besar tidak boleh dilaksanakan secara sepihak walaupun dengan persetujuan Undang Yang Empat. Hal ini kerana selepas pertabalan, kedudukan baginda bukan sahaja tertakluk kepada adat, tetapi turut dilindungi oleh perlembagaan negeri dan pengiktirafan institusi kerajaan. Oleh itu, sebarang perubahan terhadap kedudukan Yang di-Pertuan Besar perlu melalui proses yang sah, berstruktur dan selaras dengan peruntukan perundangan yang lebih tinggi.

Walaupun demikian, dari sudut adat, Undang Yang Empat masih dianggap sebagai penjaga utama adat istiadat Negeri Sembilan. Sebarang pandangan atau keputusan mereka dalam hal-hal berkaitan institusi raja mempunyai pengaruh yang besar dari segi moral dan adat. Namun begitu, pengaruh tersebut tidak boleh disamakan dengan kuasa eksekutif untuk menggugurkan seorang Yang di-Pertuan Besar yang telah ditabalkan secara rasmi.

Ini bermaksud, walaupun secara adat Undang Yang Empat boleh bermuafakat dalam isu-isu berkaitan institusi raja, “pemecatan” Yang di-Pertuan Besar tidak boleh dianggap sah secara automatik hanya berdasarkan persetujuan mereka semata-mata. Ia masih tertakluk kepada:

• Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan
• Pengiktirafan institusi negeri
• Amalan perlembagaan moden Malaysia

Selain itu, dalam amalan sejarah dan realiti semasa, tiada preseden jelas menunjukkan bahawa Undang Yang Empat pernah melaksanakan “pemecatan” Yang di-Pertuan Besar selepas pertabalan secara sah dan diiktiraf sepenuhnya oleh semua pihak.

Kesimpulannya, walaupun Undang Yang Empat mempunyai peranan penting dalam sistem pemilihan raja Negeri Sembilan, persetujuan mereka semata-mata tidak menjadikan “pemecatan” Yang di-Pertuan Besar sah dari sudut adat yang lengkap dan perlembagaan negeri. Sistem Negeri Sembilan berfungsi atas prinsip keseimbangan antara adat dan undang-undang, di mana kedua-duanya perlu dipatuhi bagi memastikan kestabilan institusi raja terus terpelihara.

                                                 Isu tiada kaitan dengan parti politik.